Bu çalışma, Ziya Gökalp’in sosyolojik düşüncesini modernleşme kuramları perspektifinden yeniden değerlendirerek, onun düşünce sisteminin iç tutarlılığını ve kuramsal bütünlüğünü analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, kavramsal ve inşacı bir yöntem çerçevesinde; birey-toplum ilişkisi, kolektif irade ile bireysel deha arasındaki gerilim, Batıcılık karşısında muasırlaşma tezi, Türkleşme–İslâmlaşma–muasırlaşma üçlemesi ve “sosyolojik fıkıh” yaklaşımı gibi temel temalar üzerinden yürütülmüştür. Bu bağlamda Gökalp’in düşüncesi, durağan bir ideoloji olarak değil, Osmanlı’dan ulus-devlete geçiş sürecinde ortaya çıkan yapısal krizlere yanıt üreten dinamik bir modernleşme tipolojisi olarak ele alınmaktadır. Çalışmanın temel bulguları, Gökalp’in modernleşmeyi kültürel özgünlük ile evrensel medeniyet arasında kurulan seçici ve rasyonel bir sentez olarak kavramsallaştırdığını göstermektedir. Bu çerçevede onun “hars–medeniyet” ayrımı, millî değerler ile evrensel bilgi alanları arasında işlevsel bir farklılaşma sağlayarak kültürel dualizmin aşılmasına yönelik teorik bir çözüm sunmaktadır. Aynı şekilde Gökalp’in “sosyolojik fıkıh” önerisi, hukukun toplumsal meşruiyetini örf ve kolektif bilinç üzerinden temellendirerek, modern hukuk sosyolojisiyle uyumlu bir yaklaşım ortaya koymaktadır.
This study re-evaluates Ziya Gökalp's sociological thought through the lens of modernization theories, analyzing the internal consistency and theoretical integrity of his intellectual paradigm. The research is conducted within a conceptual and constructivist framework, focusing on fundamental themes such as the individual-society relationship, the tension between collective will and individual genius, and the modernization thesis in the face of Westernization. Furthermore, it examines the Turkification-Islamization-modernization triad and his 'sociological jurisprudence' approach. In this context, Gökalp’s discourse is treated not as a static ideology but as a dynamic typology of modernization that responds to the structural crises emerging during the transition from the Ottoman Empire to the nation-state. The study’s main findings demonstrate that Gökalp conceptualized modernization as a selective and rational synthesis between cultural originality and universal civilization. Within this framework, his distinction between 'culture' and 'civilization' offers a theoretical solution to cultural dualism by providing a functional differentiation between national values and universal spheres of knowledge. Similarly, Gökalp's proposal for 'sociological jurisprudence' grounds the social legitimacy of law in custom and collective consciousness, presenting an approach compatible with the modern sociology of law.
